राजु परियार
क्व्होलासोथार गाउँपालिका -४, लमजुङ
धेरै मानिस भन्छन्, अब नेपालमा जातीय विभेद कहाँ छ र ? कसैले कानुन देखाउँछन्, कसैले संविधानका प्रावधानहरू सम्झाउँछन्, कसैले समावेशिता र आरक्षणका उदाहरण दिन्छन् । बाहिरबाट हेर्दा उनीहरूको कुरा केही हदसम्म सही पनि लाग्न सक्छ । तर विभेदको वास्तविकता कागजमा होइन व्यवहारमा देखिन्छ । त्यो अनुभव गर्नेले मात्र यसको गहिराइ बुझ्न सक्छ ।
नेपालको संविधानले सबै नागरिकलाई समान अधिकार दिएको छ । जातीय विभेद र छुवाछुतलाई कानुनले अपराध मानेको छ । यो हाम्रो लोकतन्त्रको ठूलो उपलब्धि हो । तर एउटा प्रश्न अझै बाँकी छ के कानुन बनेपछि मानिसको सोच पनि बदलियो ? के व्यवहार साँच्चै परिवर्तन भयो ? के मनभित्रको विभेद समाप्त भयो ?
मेरो अनुभवले भन्छ अझै धेरै यात्रा बाँकी छ ।
आज विभेद गर्ने शैली फेरिएको छ । पहिले खुला रूपमा हुने विभेद अहिले धेरै ठाउँमा लुकेको छ । मानिसहरू कानुनको डरले प्रत्यक्ष विभेद गर्न हिच्किचाउँछन् । तर मनभित्र रहेको पूर्वाग्रह अझै मरेको छैन । बोलीमा सम्मान देखिए पनि व्यवहारमा दूरी कायम राख्ने प्रवृत्ति अझै कतिपय ठाउँमा देखिन्छ । अवसर दिने बेला, नेतृत्व छान्ने बेला, विश्वास गर्ने बेला वा जिम्मेवारी सुम्पिने बेला कतिपय पुराना सोचहरू फेरि सतहमा आउँछन् ।
यही कारणले धेरै दलित नागरिकहरूले बाहिरबाट सम्मानित देखिए पनि भित्रभित्रै असमानताको अनुभूति गरिरहेका हुन्छन् । यो अनुभूति शब्दमा व्यक्त गर्न सजिलो छैन । किनकि विभेद सधैं गाली वा अपमानको रूपमा मात्रै आउँदैन । कहिलेकाहीँ मौन व्यवहार, विश्वासको अभाव, अवसरबाट टाढा राख्ने प्रवृत्ति र अदृश्य पर्खालको रूपमा पनि आउँछ मैले त्यो अनुभुती गरेको छु ।
मलाई कहिलेकाहीँ लाग्छ विभेद हटेको घोषणा गर्नेभन्दा विभेद भोग्नेको अनुभव सुन्ने संस्कृतिको विकास हुनुपर्छ । किनकि घाउ लागेको व्यक्तिलाई मात्र त्यसको पीडा थाहा हुन्छ । बाहिरबाट हेरेर “सबै ठीक छ” भन्न सजिलो हुन्छ, तर वास्तविकता अनुभवमा लुकेको हुन्छ ।
यसको अर्थ यो होइन कि समाजमा कुनै परिवर्तन भएको छैन । परिवर्तन भएको छ । धेरै सकारात्मक काम भएका छन् । शिक्षा पुगेको छ । कानुन बलियो बनेको छ । नयाँ पुस्तामा चेतना बढेको छ । धेरै मानिस समानताको पक्षमा खुलेर बोलिरहेका छन् । यी सबै उपलब्धि महत्त्वपूर्ण छन्। तर परिवर्तनको यात्रा अझै अधुरो छ। हामीले बाँकी बाटो पनि इमानदारीका साथ हिँड्नुपर्छ ।
समावेशिता र आरक्षणको विषयमा पनि धेरै बहस हुन्छ । कतिपयले यसलाई विशेष सुविधा भन्छन्। तर यसको उद्देश्य कसैलाई अनावश्यक लाभ दिनु होइन। ऐतिहासिक रूपमा पछाडि पारिएका समुदायलाई समान अवसरसम्म पुग्ने बाटो खोल्नु हो । तर केवल एउटा कोटा पूरा गरेर वा एउटा प्रतिनिधि राखेर मात्रै सामाजिक न्याय स्थापित हुँदैन । समावेशिता कागजमा होइन निर्णय प्रक्रियामा देखिनुपर्छ ।
आज पनि धेरै ठाउँमा दलितलाई प्रतिनिधित्व त दिइन्छ तर नेतृत्वमा विश्वास गर्न हिच्किचाइन्छ । सल्लाह दिने ठाउँमा राखिन्छ तर निर्णय गर्ने ठाउँमा कम देखिन्छ । यो सोच परिवर्तन हुन आवश्यक छ । नेतृत्व कुनै जातको विशेष अधिकार होइन । नेतृत्व क्षमता ,इमानदारी, दृष्टिकोण र समर्पणले निर्धारण हुन्छ ।
आजको दलित समुदाय शिक्षित छ । विभिन्न क्षेत्रमा दक्ष छन् । प्रशासन, स्वास्थ्य, शिक्षा, विज्ञान, प्रविधि, उद्यम, राजनीति, साहित्य र सामाजिक सेवामा उल्लेखनीय योगदान गरिरहेको छ । त्यसैले अब दलित समुदायलाई केवल सहभागिताको प्रतीक होइन, नेतृत्वको अवसर पनि दिनुपर्छ । अवसर पाएपछि क्षमता प्रमाणित गर्न दलित युवाहरू सक्षम छन् भन्ने कुरा धेरै उदाहरणहरूले देखाइसकेका छन् ।
म विशेष गरी दलित युवाहरूलाई भन्न चाहन्छु आफ्नो पहिचानप्रति गर्व गरौँ । शिक्षा हासिल गरौँ । सीप सिकौँ । मेहनत गरौँ । आत्मविश्वास नछोडौँ । समाज बदल्ने शक्ति क्रोधभन्दा बढी ज्ञान, चरित्र, क्षमता र एकतामा हुन्छ । हामीले आफ्नो सफलताबाट पनि समाजलाई नयाँ सोच दिन सक्छौँ ।
साथै, गैरदलित दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीहरूप्रति पनि मेरो सम्मानपूर्वक एउटा आग्रह छ। समानता भनेको कसैलाई तल झारेर अर्कोलाई माथि उठाउनु होइन । समानता भनेको सबैलाई समान सम्मान, अवसर र विश्वास दिनु हो । यदि तपाईं विभेदको विरोध गर्नुहुन्छ भने, त्यो केवल सामाजिक सञ्जालको स्टाटसमा होइन, आफ्नै व्यवहारमा पनि देखिनुपर्छ । साथी छान्दा, सहकर्मीलाई विश्वास गर्दा, नेतृत्व चयन गर्दा र सम्बन्ध बनाउँदा समानताको अभ्यास गरौँ ।
समाज परिवर्तन कानुनले सुरु गराउन सक्छ, तर पूर्णता व्यवहारले दिन्छ। संविधानले अधिकार दिन सक्छ, तर सम्मान मानिसको मनले दिन्छ। विद्यालयले शिक्षा दिन सक्छ, तर संस्कार परिवार र समाजले दिन्छ। हामीले आफ्ना छोराछोरीलाई कुनै पनि मानिसको मूल्य उसको जातले होइन, उसको चरित्र, क्षमता र मानवताले निर्धारण गर्छ भन्ने शिक्षा दिन सके मात्र साँचो परिवर्तन सम्भव हुन्छ । यही शिक्षा नै विभेदरहित नेपालको बलियो आधार बन्न सक्छ ।
म एउटा यस्तो नेपाल देख्न चाहन्छु जहाँ कुनै बच्चाले आफ्नो थरका कारण आत्मविश्वास गुमाउन नपरोस् । जहाँ कुनै युवाले आफ्नो जातका कारण अवसर गुमाउन नपरोस् । जहाँ कुनै नागरिकले आफ्नो पहिचान लुकाएर सम्मान खोज्न नपरोस् । जहाँ “दलित” शब्द दया वा कमजोरीको प्रतीक होइन, संघर्ष, आत्मसम्मान, क्षमता र इतिहासको पहिचान बनोस् ।
मेरो यो लेख कुनै व्यक्ति वा समुदायविरुद्ध होइन। यो घृणाको आवाज होइन । यो परिवर्तनको आग्रह हो । यो समाजलाई दोष दिनेभन्दा समाजलाई अझ राम्रो बनाउने प्रयास हो । किनकि विभेदले दलितलाई मात्र कमजोर बनाउँदैन, यसले सम्पूर्ण समाजलाई पछाडि धकेल्छ ।
हामी सबै एउटै देशका नागरिक हौँ । हाम्रो भविष्य पनि साझा हो । त्यसैले कसैको सम्मान घटाएर कसैको सम्मान बढ्दैन। समानता भनेको सबैको सम्मान सुरक्षित हुनु हो । आज समय आएको छ हामी कानुनको डरले होइन, मानवताको चेतनाले विभेद अन्त्य गरौँ । औपचारिक समावेशिताभन्दा वास्तविक समानतालाई प्राथमिकता दिऔँ । प्रतिनिधित्वभन्दा नेतृत्वमा विश्वास गरौँ। पहिचानलाई कमजोरी होइन, विविधताको शक्ति मानौँ ।
अन्त्यमा, म फेरि एकपटक भन्न चाहन्छु दलित समुदाय अब अवसरको प्रतीक्षा मात्र गर्ने समुदाय होइन । यो नेतृत्व गर्न सक्ने, निर्णय गर्न सक्ने, समाज निर्माण गर्न सक्ने र राष्ट्रलाई नयाँ दिशा दिन सक्ने समुदाय हो । अब समय आएको छ, यो यथार्थलाई स्वीकार गर्ने । किनकि विभेदको अन्त्य तब मात्र हुनेछ, जब कानुनका पानाहरूमा मात्र होइन, मानिसहरूको मनमा पनि समानताको उज्यालो फैलिनेछ ।
