Input your search keywords and press Enter.

मानव विकासमा पोषण

डिकेन्द्र शाह
मान्छेहरु अगाडि गएका हुन्छन्, प्रगतिमा धेरै लम्केका हुन्छन,हाम्रो देश नेपालको तुलनामा अरु देश विदेशहरु धेरै समग्र विकासमा अगाडि छन् । थोरै देशहरु हाम्रो देशभन्दा पछाडि होलान् । तर प्रायःहामी नेपालीहरु भन्ने गर्छौ विकास निर्माणमा यो भएन त्यो भएन सँधै पछाडि प¥यौँ । जताततै हामीहरुले कुराहरु मात्र गर्छौ,घास दाउरा मेलापात जाँदाहोस्, चिया पसलमा होस्,या शहरका चोकचोकदेखि सरकार सदनसम्म हाम्रो देश नेपालमा विकास समृद्धि हुन सकेन भनेर निन्दा आलोचना भईरहेको हुन्छ । किन यस्तो भईरहेको छ त ? वास्तवमा नेपाललाई समृद्ध बनाउनका लागि धेरै व्यवस्थाहरु ढले,युद्धहरु भए,आन्दोलनहरु भए ।
केही समुहरु अझैँ युद्ध गर्ने धक्कीहरु छरीरहेका छन् । यो सब हुनुमा त यो लेखकलाई लाग्छ,सही तरीकाले मानवीय विकास हुन सकेन । किनभने राम्रा कम भन्दा कम भए खाली जालजेल गर्ने तानाबाना बुन्ने मान्छेहरु बढी भए भने देश कसरी अगाडि बढ्न सक्ला त । यो भनिरहदा सबै गलत मात्रै छौँ भनेर भन्न खोजिएको होइन तर राम्रो नियतका मान्छेहरु अधिकांस पछाडि परेका छन् । सँधै सड्यन्त्र जालीहरुको हातमा मात्र तलदेखि माथिसम्म शक्ति शासन पर्न गयो भने कसरी सम्पनता,मानवीय विकासमा महत्वपूर्ण योगदान पुग्ला त । हामी नेपाली मान्छेहरु सबै भोका छौँ,गायकले गाएझैँ सक्नेले लुटेको लुट्इ छन्,नसक्नेले अभावै अभावमा छन् । यो ढुक्क सङ्ग भन्न सकिन्छ कि जसले सक्छ उसले खान्छ । नेपालको इतिहासदेखी अहिलेसम्म यो प्रथा चलिरहेको छ । विगतको इतिहास त जंगली थियो, अशिक्षित थियो भनौँ । अहिलेको समयमा यस्तो हुनुको पछिडि सही ढङ्गले मानविय विकास हुन सकेन । सिङ्गो देशमा दुई चारजना सम्पन्नशाली र विद्वान भएर केही हुने वाला छैन ।

नेपालमा कुपोषणको अवस्था :
नेपाल जनसाङ्ख्यिक तथा स्वास्थ्य सवैक्षण्,२०१६ अनुसार ५ वर्षमुनिका बालबालिकामा हुने पुड्कोपन ३६ प्रतिशत रहेको छ भने २७ प्रतिशत बालबालिका कम तौलका छन् । यसमध्ये ५ प्रतिशत बालबालिका धेरै नै कम तौल भएका छन् । त्यसैगरी १० प्रतिशत बालबालिका ख्याउटे छन् भने तीमध्ये २ प्रतिशत बालबालिका कडा किसिमका छन् । पाँच बर्षमुनिका बालबालिकाको अधिक तौल र मोटोपन २.१ प्रतिशत्, प्रजनन उमेरका महिलामा अधिक तौल र मोटोपन २२ प्रतिशत र दीर्घ रुपमा शक्तिको कमी भएका प्रजनन उमेरका महिलाको सङ्ख्या १७ प्रतिशत छ ।

पोषणको आवश्यकता :
बाल मृत्युको लगभग ८५ प्रतिशत मृत्यु एक बर्षभित्रै र ६७ प्रतिशत जन्मेको २८ दिन (नवजात अवस्था) भित्रै हुन्छ । आधाभन्दा बढी (५३ प्रतिशत ) बालबालिकाको मृत्युको कारण कुपोषण हो । पोषण स्थितिमा सुधार नभई बाल मृत्युदरमा कमी ल्याउन सकिने सम्भावना न्यून छ । भिटामिन ए को अवस्था सुधारले २३–३४ प्रतिशतसम्म बाल मृत्युदर घटाउन मद्धत गर्छ । गम्भीर शीघ्र कुपोषण भएको बच्चा, अन्य बच्चाको तुलनामा ५–२० गुणा बढी मर्न सक्ने संभावना हुन्छ । ६ महिनासम्म आमाको दुधमात्र खाने भएमा तथा उचित पूरक आहार पाएमा २० प्रतिशतसम्म बाल मृत्युदर घटाउन सकिन्छ । आइरणको कमीले हुने रक्तअल्पताले बौद्धिक क्षमता ९ अंक सक्म घटाउँछ । न्यून आयोडिनको कमीले बौद्धिक क्षमता १० अंक सम्म घटाउँछ । अत्यन्त पुड्कोपनले बौद्धिक क्षमता ५–१० अंक सम्म घटाउँछ । जन्मँदै कम तौल (२.५के.जी.) भएमा बौद्धिक क्षमता ५ अंक सम्म घटाउँछ । नेपाल जस्तो विकासशिल देशमा बालबालिकाहरु २४ महिनाको हुँदासम्म उचाई ११ से.मी. सम्म कम विकास हुन सक्छ । पुड्का बालबालिकाहरु पछि गएर पुड्का वयस्क हुन्छन् । १ प्रतिशत उचाई कम हुँदा २.४ प्रतिशत उत्पादकत्व घट्छ । यी समग्र अवस्थालाई सुधार गर्न पोषणको आवश्यकता पर्दछ ।

पोषणमा सुधार :
कुपोषण अन्तर पुस्ता चक्रमा आधारित छ । कम तौल र कम उचाई भएका महिलाले सानो र कम तौल भएका बच्चा जन्माउँछन् । यस्तो समस्या भनेको किशोरी अवस्थामा गर्भवति हुनु हो । किशोरावस्थाको गर्भाधारणबाट कम तौल भएका बच्चा जन्मने संभावना धैरै हुन्छ । खानपान र उचित स्याहारसुसार नभएमा त्यस्ता बच्चाको वृद्धि विकासमा पनि असर पछृ । यस्ता बच्चामा धेरै सङ्क्रमण हुने खतरा हुन्छ पनि बढी हुन्छ,जसले गर्दा न्यून पोषण हुन्छ । यस्ता बच्चामा प्रायःजसो २ वर्षभित्र नै पुड्कोपन देखिन्छ र मृत्युको खतरा पनि बढी हुन्छ । जन्मदा हुने तौलले गर्दा बच्चाको वृद्धिविकास र पछि गएर वयस्क अवस्थाको उचाईमा असर पर्ने हुन्छ । त्यसैले कुपोषणलाई दीर्घकालिन रुपमा सम्बोधन गर्न आमा गर्भवती भएदेखी बच्चा २ वर्षको नभएसम्मको १००० दिन अति संवेदनशील र महत्वपूर्ण हुन्छ । किशोरीहरु,१००० दिनका महिला र बालबालिका पोषण सुधारका लागि प्रवेशविन्दु हो ।

पोषणमा लगानी आवश्यक :
विश्व पोषण प्रतिवेदन अनुुसार कुपोषणको कारणबाट कुल ग्राहस्थ उत्पादनमा ११ प्रतिशतसम्म ह्रास हुन्छ । यसरी बालबालिकामा गरिने लगानीले मानव जीवन र समग्र अर्थव्यस्थामा सन्तोषजनक प्रतिफल प्राप्त हुन्छ । पोषणमा भएको एक डलर लगानीले १८ डलरसम्म प्रतिफल प्राप्त हुन्छ भन्ने विभिन्न अध्ययनले आउँछ । यस तथ्यले पोषणमा सुधार नभई कुनै मुलुक विकसित हुन सम्भव छैन भन्ने देखाउँछ । जीवनको पहिलो २ वर्षभित्र हुने पोषण अवस्था नै समग्र मानव संसाधन वा पुँजीको सूचकका रुपमा लिइन्छ । पहिलो २ वर्षभित्र बच्चाको दिमागको विकास ८० प्रतिशत हुने अध्ययनले देखाउँछ । हाल नेपालको बहुआयामिक गरिबीको दर २८.६ प्रतिशत देखिएको छ यसको मुख्य कारण प्रजनन् उमेरका महिला तथा बालबालिका रहेको कुपोषण र विद्यालय शिक्षाको बञ्चिति रहेको छ । त्यसकारण पोषणमा लगानी आवश्यक छ ।
अन्त्यमा,हाम्रो देश नेपाल विकसित मुलुक बन्ने हो भने विशेषगरी मानविय विकास बढी जोड दिनु आवश्यक छ । हुनत सरकारले अहिले गरिबी र बेरोजगार हटाउँछौ भनेको छ,कतिसम्म सफलता हुने हो । सबै मान्छेहरु सकारात्मक सोचका सभ्य भए भने त केहीमा पनि कमी भएन भौतिक संरचनाहरु धमाधम बन्छन हरेक कुरामा समुदाय विकास भई देश नै विकसित हुनेछ । केवल सपना मात्र बाड्ने व्यवहारमा नउर्ताने हो भने त समृद्धिशाली देश कसरी बल्ला ? सरकारले बहुक्षेत्रीय पोषण कार्यक्रम त गरिरहेको छ । स्वास्थ्य,कृषि,पशुपंछि,शिक्षा,खानेपानी तथा सरसफाई,महिला तथा बालबालिका र स्थानिय शासन जस्ता क्षेत्रहरुले हरेक तहमा एकिकृत रुपमा कार्यक्रम कार्यान्यवन गरी कुपोषण घटाउने सकिने मान्यता यो योजनाले लिएको छ । यस्ता कार्यक्रम देखावटी मात्र नभएर बृहत रुपमा बढी से बढी कार्यक्रमहरु लागु गर्नुपर्छ । एकले मात्र यो क्षेत्रमा परिवर्तन गर्न सकिदैँन,हरेक बहुक्षेत्रीय तरिकाले अगाडि बढेमा हाम्रो गाँउ,समाज र देश आमुल परिवर्तन हुने कुरामा दुईमत छैन् । समग्रमा मानवीय विकास भए मात्र हाम्रो देश समृद्ध बन्न सक्छ ।

Share Button

First and best news portal from rukum for world.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *